حسابداری بهای تمام شده : شاخه ای از حسابداری مدیریت می باشد که وظیفه جمع آوری اقلام مربوط به محاسبه بهای تمام شده کالا و خدمات ساخته شده و ارائه داده شده و همچنین یافتن راه هایی جهت تقلیل هزینه ها را به نحو معقولی بر عهده دارد.

حسابدری مدیریت: به شاخه ای از حسابداری که وظیفه تهیه اطلاعات مالی برای مدیریت مؤسسه را بر عهده دارد حسابداری مدیریت گفته می شود

حسابداری بهای تمام شده در مؤسسات تولیدی و خدماتی هم کاربرد دارد اما چون بیشترین استفاده از حسابداری بهای تمام شده در مؤسسات تولیدی می باشد به حسابداری صنعتی هم مشهور است

تفاوت های حسابداری بهای تمام شده و حسابداری مالی:

·        استفاده کنندگان از اطلاعات حسابداری بهای تمام شده اشخاص درون سازمانی هستند اما استفاده کنندگان از اطلاعات حسابداری مالی اشخاص برون سازمانی هستند

·        مقررات و قوانین حاکم بر حسابداری بهای تمام شده غیر مستقیم می باشند و هر مؤسسه ای با توجه به نیازهای خود می تواند مقرراتی را وضع کند اما قوانین و مقررات حسابداری مالی مستقیم وصریح می باشند این مقررات در قالب استانداردهای حسابداری وضع شده اند

·        مبنای قیمت گذاری در حسابداری بهای تمام شده می تواند اندازه گیری بر مبنای پول باشد یا هرگونه اندازه گیری فیزیکی مرتبط . اما مبنای اندازه گیری در حسابداری مالی بهای تمام شده تاریخی می باشد

·        زمان تهیه گزارش  و گزارش گری :در حسابداری بهای تمام شده اطلاعات و گزارشگری هر زمانی که مدیریت نیاز داشته باشد تهیه و ارائه می شود اما در حسابداری مالی معمولاً بطور ادواری و در پایان دوره مالی تهیه می شود

·        اطلاعات مربوط به حسابداری بهای تمام شده معمولاً مربوط به یک واحد ، دایره یا دپارتمان خاص       می باشد اما اطلاعات مربوط به حسابداری مالی مربوط به کل شرکت می باشد

دارایی: منابع مؤسسه هستند که انتظار می رود در آینده برای شرکت منفعتی داشته باشند

بهای تمام شده: منافع از دست رفته مؤسسه می باشند که جهت تحصیل کالا و خدمات مورد نیاز است منابع از دست رفته با ارقام ریالی اندازه گیری می شوند و به صورت کاهش در دارایی ها یا افزایش در بدهی ها نشان داده می شوند . صرف این منابع و وقوع بهای تمام شده برای کسب منفعت در آینده می باشند

هزینه : اگر منافع حاصل از بهای تمام شده ( دارایی) کسب شده باشد بهای تمام شده به هزینه تبدیل شده است

زیان: بهای تمام شده ای است که بدون اینکه منافع حاصل از آن کسب شده باشد به هزینه تبدیل شده باشد                   ( مصرف شده باشد)

هزینه فرصت: منافعی است که با انتخاب یک راه حل از بین راه حل های محتلف کسب شده است و با انتخاب این راه حل از منافع دیگر چشم پوشی شده است.

هزینه یابی: به محاسبه بهای تمام شده کالای ساخته شده و کالای در جریان ساخت هزینه یابی گفته می شود

عوامل بهای تمام شده:

1.      مواد مستقیم: به موادی اطلاق می شود که مستقیماً در ساخت محصول نقش دارند و ماهیت و شکل کالای ساخته شده بیشتر به آنها بستگی دارد و همچنین از نظر بهاء در مقایسه با سایر مواد بکار رفته در محصول از ارزش بیشتری برخوردار می باشند

2.      دستمزد مستقیم: دستمزد کارگران و عوامل تولید می باشد که مستقیماً در تولید کالا و ارائه خدمات نقش دارند

3.      هزینه های غیر مستقیم (سربار): هزینه های هستند که در کارخانه به مصرف می رسند اما مستقیماً در تولید نقشی ندارند . هزینه اجاره ساختمان کارخانه ، هزینه آب و برق و ... کارخانه ،هزینه استهلاک

 

 

 

 

سیستم های هزینه یابی

1)      هزینه یابی واقعی: در این سیستم مواد ، دستمزد و سربار به قیمت واقعی جذب تولید می شوند و از روش ثبت ادواری جهت ارزیابیبهای تمام شده کالای ساخته شده و کالای در جریان ساخت و همچنین ارزیابی موجودی ها استفاده می شود این سیستم در مؤسساتی که فعالیت گسترده ای ندارند کاربرد دارد

2)      هزینه یابی نرمال: در این سیستم مواد و دستمزد به نرخ واقعی و سربار بر اساس یک نرخ از قبل تعیین شده جذب تولید می شوند ( این نرخ به نرخ جذب سربار مشهور است)

دلایل استفاده از نرخ جذب سربار:

ü     بسیاری از اطلاعات مربوط به سربار واقعی تنها در پایان دوره مالی قابل تعیین شدن و ارزیابی هستند(هزینه استهلاک و هزینه عوارض و...) بنابراین برای محاسبه بهای تمام شده یک واحد محصول که در طی سال ساخته می شود نمی توان تا پایان سال منتظر شد تا اطلاعات مربوط به هزینه (بهای تمام شده) مشخص گردد

ü     بسیاری از هزینه های سربار در طی دوره مالی به طور یکنواخت ایجاد نمی شوند بنابراین لازم است که یک نرخ واحد برای سربار محاسبه ، تا بهای تمام شده هر واحد محصول از نظر سربار تفاوتی در طی دوره مالی نداشته باشد

3)      هزینه یابی استاندارد: بر اساس این سیستم کلیه عوامل بهای تمام شده (مواد، دستمزد و سربار) بر اساس یک نرخ استاندارد و از قبل تعیین شده جذب تولید می شوند و در پایان سال ، بعد از مشخص شدن مبلغ واقعی هزینه ها مبالغ استاندارد با هزینه های واقعی مقایسه و انحرافات محاسبه و دلایل این انحرافات مورد ارزیابی و تجزیه و تحلیل قرار می گیرند.

روشهای هزینه یابی:

Ø     هزینه یابی سفارش کار: در این روش محصولات بر مبنای سفارش مشتری تولید می گردد ( شرکتهای هواپیما سازی ، شرکتهای کشتی سازی و...)

Ø     هزینه یابی مرحله ای : در این روش محصولات طی مراحل مختلفی تولید می گردند در این گونه شرکتها که از این روش استفاده می کنند محصولات به شکل انبوه و مشابه تولید می شوند و اول محصول تولید ، سپس بازاریابی برای محصول صورت می گیرد ( لوازم اداری ، لوازم خانگی و ....)

Ø     هزینه یابی محصولات مشترک: این روش در مؤسساتی کاربرد دارد که در طی فرایند تولید با ساخت و تولید چند محصول مختلف مواجه می شویم ( شرکتهای تولید لبنیات و ....)

Ø     هزینه یابی بر مبنای فعالیت ABC : هزینه یابی بر مبنای فعالیت بر اساس عواملی که محرک هزینه نامیده     می شوند ، هزینه ها جذب تولید می شوند یعنی هر قسمت از فرایند تولید که فعالیت بیشتری در آن صورت میگیرد هزینه بیشتری جذب خواهد شد.

 

فصل دوم

طبقه بندی مفاهیم بهای تمام شده

1)     طبقه بندی عوامل بهای تمام شده بر مبنای عناصر تشکیل دهنده محصول

a.     مواد مستقیم

b.     دستمزد مستقیم

c.      هزینه های سربار

2)     طبقه بندی عوامل بهای تمام شده بر مبنای ارتباط با فرایند تولید

a.     بهای تمام شده اولیه ( مواد مستقیم + دستمزد مستقیم = بهای تمام شده اولیه)

b.     هزینه های تبدیل : هزینه های هستند که صرف تبدیل مواد اولیه به کالای ساخته شده می شوند ( سربار ساخت + دستمزد مستقیم = هزینه های تبدیل )

مثال : اطلاعات زیر از یک مؤسسه تولیدی استخراج شده است : بهای اولیه 120 % هزینه های تبدیل- سربار ساخت 000/000/2 ریال معادل یک چهارم هزینه های تبدیل

مطلوب است محاسبه هزینه های تبدیل، دستمزد مستقیم ، بهای اولیه و مواد اولیه ، همچنین جمع هزینه های ساخت(000/600/11)

مثال: در شرکت کارون اطلاعات زیر در دست می باشد: بهای اولیه 000/000/10 ریال معادل شش پنجم هزینه های تبدیل، دستمزد 30% جمع هزینه های ساخت

مطلوب است محاسبه هزینه های تبدیل ، جمع هزینه های ساخت ، دستمزد، مواد و سربار (564/102/4)

3)     طبقه بندی عوامل بهای تمام شده بر اساس رابطه با حجم تولید ( در این طبقه بندی هزینه ها به سه گرایش زیر تقسیم بندی می شوند)

a)    هزینه های متغیر: هزینه های هستند که با افزایش و یا کاهش حجم تولید میزان آنها نیز در همان راستا تغییر می نمایند یعنی در ارتباط مستقیم با حجم تولید قرار دارند

P                                                                   P

 

 


Q                                                                     Q

نمودار هزینه های متغیر برای هر واحد                           نمودار کل هزینه های متغیر

مثال: فرض کنید برای ساخت یک صندلی 2 ساعت کار نیاز است ، نرخ هر ساعت دستمزد 5000 ریال می باشد . در سطح تولید یک واحد ، ده واحد ، بیست واحد و سی واحد جمع کل هزینه دستمزد و هزینه دستمزد هر واحد چقدر است همراه با رسم نمودارهای مربوطه؟

b)    هزینه های ثابت: هزینه های هستند که در طی دوره مالی مبلغ آنها ثابت است و چه تولیدی داشته باشیم و چه تولیدی نداشته باشیم باید پرداخت گردند ( هزینه اجاره ، هزینه عوارض و .....)

P                                                                     P

 

 


Q                                                                     Q

نمودار هزینه ثابت هر واحد محصول                             نمودار کل هزینه های ثابت

مثال: فرض کنید در مثال قبل هزینه اجاره کارگاه ساخت صندلی 000/000/9 ریال که سهم کارگاه صندلی 000/000/6 ریال است ، اگر شرکت تا 000/2 واحد صندلی تولید نماید مبلغ فوق ثابت است و اگر بیشتر از این مقدار بخواهد تولید نماید نیاز به کارگاه بزرگتری با اجاره 000/000/6 ریال خواهد بود . در سطح تولید 100 واحد، 1000 واحد و 2000 واحد نمودار های مربوطه را رسم و سهم هر واحد صندلی از هزینه اجاره چقدر است.محاسبات را نشان دهید؟

پس با افزایش میزان تولید چون هزینه های ثابت بین محصولات بیشتری سرشکن میشوند بنابراین بهای تمام شده هر واحد محصول کاهش خواهد یافت . این مورد بعنوان مزیت تولید انبوه باعث می شود که بهای تمام شده کاهش یابد و در نتیجه شرکت می تواند ثدرت رقابت پذیری خود را با سایر شرکتها لفزایش دهد

c)     هزینه های نیمه متغیر ( مختلط): هزینه های هستند که دارای یک جزء ثابت و یک جزء متغیر می باشند رفتار جزء ثابت این هزینه ها مانند رفتار هزینه های ثابت و رفتار جزء متغیر همانند هزینه های متغیر می باشد ( هزینه آب و برق و گاز و...) که آبونمان این هزینه ها جزء ثابت و میزان مصرف در طی دوره جزء متغیر می باشد

P

                                      جزء متغیر

                                    جزء ثابت

                                                            Q

مثال: برای تولید یک محصول جمع هزینه ثابت در دامنه مربوطه (میزان تولید) 000/100 ریال ، هزینه متغیر برای هر واحد 30 ریال ، اقلام نیمه متغیر با جزء ثابت 000/20 ریال برای دامنه تولید مربوطه و جزء متغیر 5 ریال برای هر واحد مفروض است .

الف) برای تولید 000/3 واحد محصول ، جمع اقلام متغیر بهای تمام شده چقدر است

ب) برای تولید 000/3 واحد محصول ، جمع اقلام ثابت بهای تمام شده به فرض قراردادشتن در دامنه مربوطه چقدر است

ج)بهای تمام شده نیمه متغیر برای 000/4 واحد چقدر است

د) جمع بهای تمام شده برای تولید 000/4 واحد محصول چقدر است

4)     طبقه بندی مفاهیم بهای تمام شده بر اساس فعالیت های مختلف

a.     اقلام بهای تمام شده (این اقلام شامل مواد ، دستمزد و سربار هستند و با ساخت محصول در ارتباط می باشند)

b.     هزینه های بازاریابی( هزینه هایی هستند که صرف فروش کالا و ارائه خدمت به مشتریان می شوند)

c.      هزینه های اداری(هزینه های هستند که در جهت هدایت شرکت کنترل و گردش فعالیتهای آن صرف می شوند)

d.     هزینه های تأمین مالی ( هزینه های هستند که در رابطه با تأمین منابع مالی مورد نیاز شرکت صرف می شوند)

5)     طبقه بندی عوامل بهای تمام شده بر اساس زمان تبدیل شدن آنها به هزینه : در این طبقه بندی عوامل بهای تمام شده در دو دسته 1- بهای تمام شده محصول  2- هزینه های دوره مالی طبقه بندی می شوند

6)     طبقه بندی مفاهیم بهای تمام شده بر اساس ملاحضات اقتصادی ( هزینه فرصت) بر این اساسهزینه فرصت از دست رفته ارزش قابل سنجش منافعی است که شرکت در صورت انتخاب گزینه هایدیگر می توانست آنها را کسب نماید

مثال:اگر با مبلغ 000/200 ریال پولی که در اختیار داریم بتوانیم حساب پس انداز با سود 10% باز کرده یا در خرید سهام شرکتی خاص آنرا سرمایه گذاری کنیم انتخاب راه اول یعنی پس انداز ایجاد فرصت از دست رفته میشود یا خیر؟ در صورت انتخاب راه حل دوم مبلغ هزینه فرصت چقدر است ؟

جواب) بله چون با پسانداز کردن وجه نقد از منافعی که با خرید سهام می توانستیم کسب کنیم              چشم پوشی نموده ایم- (مبلغ 000/200 ریال)

 

 

 

 

 

 

فصل سوم : بهای تمام شده کالای ساخته شده با استفاده از نظام ادواری

گزارش مصرف:

موجودی مواد اولیه اول دوره                                                                ××

اضافه شود:

بهای تمام شده مواد خریداری شده طی دوره:

خرید طی دوره                                                             ××

کسر شود:

برگشت از خرید و تخفیفات                                         (××)

تخفیفات نقدی خرید                                                    (××)

خرید خالص                                                                 ××

اضافه شود:

هزینه حمل مواد اولیه خریداری شده                             ××

بهای تمام شده مواد خرید شده طی دوره                                              ××

بهای تمام شده مواد آماده برای مصرف                                     ××

کسر شود:

موجودی پایان دوره                                                                              (××)

بهای تمام شده مواد مصرف شده طی دوره                                           ××

 

 

 

 

 

 

گزارش بهای تمام شده کالای ساخته شده:

موجودی کالای در جریان ساخت اول دوره                                                     ××

اضافه شود هزینه های ساخت طی دوره:

مواد مستقیم                                                                                          ××

دستمزد مستقیم                                                                                     ××

بهای اولیه                                                                                             ××

هزینه های سربار:

هزینه آب                                                                     ××

هزینه برق                                                                     ××

هزینه تلفن                                                                    ××

جمع هزینه های سربار                                                                                       ××

بهای تمام شده کالای در جریان ساخت طی دوره                                             ××

کسر شود:

موجودی کالای در جریان ساخت پایان دوره                                                    (××)

بهای تمام شده کالای ساخته شده طی دوره                                                      ××

گزارش بهای تمام شده کالای فروش رفته:

موجودی کالای ساخته شده اول دوره                                                                          ××

اضافه شود:

بهای تمام شده کالای ساخته شده طی دوره                                                                  (××)

بهای تمام شده کالای آماده برای فروش                                                                       ××

کسر شود:

بهای تمام شده کالای ساخته شده پایان دوره                                                                 (××)

بهای تمام شده کالای فروش رفته                                                                                 ××

گزارش خلاصه سود و زیان

فروش                                                                                                                          ××

کسر شود:

برگشت از فروش و تخفیفات                            (××)

تخفیفات نقدی فروش                                      (××)                                                   

(××)

فروش خالص                                                                                                               ××

کسر شود: بهای تمام شده کالای فروش رفته                                                                (××)

سود ناویژه(ناخالص)                                                                                                     ××

کسر شود: هزینه های عملیاتی                                                                                       (××)

سود(زیان) خالص عملیاتی                                                                                           ××                                                                                                                                                                     کالای در جریان ساخت: کالای است که فرایند ساخت و تکمیل برروی آن به اتمام نرسیده باشد

بهای تمام شده عملیات: عبارت است از مخارج و هزینه هایی که شرکت بمنظور کسب سود و درآمد متحمل می شود و رابطه آن به صورت زیر می باشد:

هزینه های عملیاتی + بهای تمام شده کالای فروش رفته = بهای تمام شده عملیات

 

 

ثبت های دفتر روزنامه در نظام ادواری

الف) ثبتهای طی دوره مالی:

1- ثبت خرید مواد مستقیم و غیر مستقیم

خرید مواد                                            ××

            وجوه نقد-ح پ –اسناد پ                   ××

2- صدور مواد به خط تولید

این رویداد در دفاتر ثبتی ندارد

3- ایجاد هزینه حقوق و دستمزد

هزینه دستمزد و حقوق                          ××

                        حقوق پرداختنی                       ××

4- تسهیم هزینه حقوق و دستمزد

دستمزد مستقیم                                     ××

کنترل سربار(غ م)                                 ××

                        هزینه حقوق و دستمزد              ××

 

5- پرداخا هزینه حقوق و دستمزد

حقوق پرداختنی                       ××

                        وجوه نقد                      ××

6- بابت شناسایی سایر هزینه ها

هزینه آب و برق و...                                         ××

هزینه استهلاک                                                ××

هزینه تعمیرات                                                  ××

هزینه عوارض و نوسازی                                   ××

هزینه اجاره                                                       ××

                        وجوه نقد- ح پ – اسناد پ                             ××

7-بستن هزینه های سربار

کنترل سربار                                                      ××

                        هزینه آب و برق و...                                         ××

هزینه استهلاک                                                ××

هزینه تعمیرات                                                  ××

هزینه عوارض و نوسازی                                   ××

هزینه اجاره                                                       ××

ب) ثبتهای پایان دوره مالی

تذکر: در نظام ادواری برای بستن حسابهای مرتبط با بهای تمام شده کالای ساخته شده از حساب تولید استفاده می کنیم ، مانده این حساب بدهکار می باشد و این مانده بیانگر بهای تمام شده کالای ساخته شده طی دوره می باشد.

1- ثبت بابت بستن خرید مواد

تولید                             ××

            خرید مواد                    ××

2- ثبت بستن تخفیفات خرید و برگشت از خرید

برگشت از خرید و تخفیفات                 ××

تخفیفات نقدی خرید                            ××

                                    تولید                             ××

3- ثبت اصلاح مواد اول دوره

تولید                             ××

            موجودی مواد              ××

4- ثبت اصلاح موجودی مواد پایان دوره

موجودی مواد              ××

            تولید                             ××

5- ثبت بستن حساب دستمزد مستقیم

تولید                                         ××

            دستمزد مستقیم                         ××

6- ثبت بستن کنترل سربار

تولید                             ××

            کنترل سربار                  ××

7- ثبت اصلاح کالای در جریان ساخت اول دوره

تولید                                                     ××

            کالای در جریان ساخت                       ××

8-  بابت اصلاح حساب کالای در جریان ساخت پایان دوره

کالای در جریان ساخت                       ××

                        تولید                                         ××

9- ثبت بستن حساب تولید

خلاصه سود و زیان (عملکرد)              ××

                                                تولید                 ××

10- ثبت اصلاح موجودی کالای ساخته شده اول دوره

خلاصه سود و زیان (عملکرد)              ××

                        کالای ساخته شده                    ××

11- ثبت اصلاح موجودی کالای ساخته شده پایان دوره

کالای ساخته شده                    ××

            خلاصه سود و زیان (عملکرد)              ××

تذکر: حساب های فروش و تخفیفات نقدی فروش با حساب خلاصه سود و زیان بسته می شوند و در نظام ادواری بابت کالایی که در طی دوره تکمیل و به انبار منتقل می شود ثبتی صورت نمی گیرد.